नाशिक शहरापासून साधारण ३५ किलोमीटरवर नाशिक-पेठ रस्त्यावर असलेला आंबेगण हा एक छोटासा आदिवासी पाडा. मात्र, या पाड्याचे वैशिष्ट म्हणजे येथे राष्ट्रीय स्मारक हा दर्जा मिळालेले एक प्राचीन मंदिरही आहे. गावात पूर्वी आंब्याची खूप झाडे होती म्हणून गावाला आंबेगण म्हटले गेले असावे, असे तेथील ग्रामस्थ सांगतात.

आंबेगणमधील प्राचीन मंदिर हे भगवान शिवाला समर्पित आहे. मंदिर वैशिष्ट्यपूर्ण असून, येथील शिल्पकला आपल्याला मोहात पाडते. मंदिर पूर्वाभिमुख असून मुखमंडप, सभामंडप, अंतराळ व गाभारा अशी मंदिराची रचना आपल्याला दिसून येते. प्रवेशद्वार नक्षीकामाने सजलेले दिसते. मंडपाचे छत मात्र आता कोसळले आहे. आंबेगणचे हे महादेव मंदिर भूमीज शैलीतील असून, ते यादवांच्या काळात बांधले गेले असावे असे वाटते.

मंदिरातील मंडपाच्या आतील भागात समुद्रमंथन, विविध वाद्य वाजविणारे वादक, प्रणयशिल्प, बैल आणि हत्ती यांचे एकच शिल्प अन् शिवपूजेत दंग असलेले भक्त अशा भिंतीपट्ट्या पाहत राहावेसे वाटते. गाभाऱ्यातील भिंतीवर नक्षीकाम दिसत नाही. पुरातत्त्व खात्याने या मंदिराला कंपाऊड करून हा ठेवा जपण्याचा प्रयत्न केला आहे. ही कला निर्माण करणारी माणसं जरी आता मागे पडली असली तरी त्यांच्या खाणाखुणा वारसा म्हणून आपल्याबरोबर आहेत. फक्त गरज आहे ती हा वारसा अन् त्यांचा इतिहास जपण्याची!!

नाशिक जिल्ह्यातील आंबेगण

• भौगोलिक स्थान: नाशिक शहरापासून नाशिक-पेठ रस्त्यावर साधारण ३५ किलोमीटरवर हे ठिकाण आहे.
• वैशिष्ट्य: हे एक आदिवासी पाडा असून येथे एक प्राचीन महादेव मंदिर आहे, ज्याला राष्ट्रीय स्मारकाचा दर्जा मिळाला आहे.
• मंदिर: हे मंदिर भगवान शिवाला समर्पित असून, त्याची शिल्पकला खूप सुंदर आहे. या मंदिराच्या बाहेरील बाजूसही सुंदर शिल्प कोरलेले आहे, असे एका वर्णनात नमूद आहे.
• इतिहास: गावातील आंब्याच्या झाडांमुळे या गावाला ‘आंबेगण’ हे नाव मिळाले असावे, असा ग्रामस्थांचा अंदाज आहे. 

• आंबेगाव २०११ च्या जनगणनेचा तपशील
• आंबेगावची स्थानिक भाषा मराठी आहे. आंबेगाव गावाची एकूण लोकसंख्या १६५४ आहे आणि घरांची संख्या २९५ आहे. महिलांची लोकसंख्या ४८.३% आहे. गावातील साक्षरता दर ५२.९% आहे आणि महिला साक्षरता दर २२.१% आहे.

गावाचा परिसर डोंगराळ, सुपीक आणि पावसाळी हवामानासाठी प्रसिद्ध आहे. जवळच ब्रह्मगिरी पर्वत, गोदावरी नदीचा उगमस्थान आणि अनेक धार्मिक तसेच नैसर्गिक स्थळे असल्यामुळे खरोलीचे महत्त्व अधिक आहे.

• मुख्य आकर्षण:
  • ठक्कर बाबा आश्रम: 1959 मध्ये स्थापन झालेल्या या संस्थेद्वारे ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांसाठी प्राथमिक आणि माध्यमिक शिक्षण दिले जाते.
  • शिवमंदिर: हे ठिकाण रामशेज किल्ल्यापासून साधारण 15 किलोमीटर अंतरावर असून, या शिवमंदिराच्या बाहेरील बाजूस सुंदर कोरीवकाम केलेले आहे.
  • शिक्षण: या आश्रमामध्ये 1 ते 7 पर्यंतचे वर्ग आहेत आणि हे सह-शैक्षणिक शाळा आहे.